انسان ها موجوداتي مدني بالطبع هستند. پس براي ادامه و اداره زندگي اجتماعي خويش، ناگزير به تشكيل حكومت مي باشند. از اين رو، اموري بايد مورد توجه قرار گيرند:
1. براي اداره بهتر جامعه، بايد تقسيم كار انجام پذيرد و افرادي براي تصدّي مسئوليت ها تعيين گردند.
2. همه كارگزاران در كنار هم، مجموعه اي را تشكيل مي دهند كه در جهت اداره بهتر جامعه و رسيدن به هدف از تشكيل حكومت، گام بر مي دارند.
3. هريك از اعضا و كارگزاران بايد داراي صلاحيت لازم براي اداره جامعه باشد.
4. اگر يكي از اعضا فاقد صلاحيت و ويژگي لازم باشد، چرخه اداره جامعه با مشكل مواجه خواهد شد.
5. بنابراين، حاكمان و كارگزاران ذي صلاح بايد تحت نظارت مستمر باشند تا همواره صلاحيت آنان مورد بازبيني قرار گيرد و با آسيب شناسي رفتار آنان، با متخلّفان برخورد مناسب صورت پذيرد.
آنچه در اين مباحث مي آيد نگاهي گذرا بر موضوعات ذيل از منظر اميرالمؤمنين علي(عليه السلام) است . . .
سرآغاز:دين تنها عهدهدار رابطه انسان با خدا نيست؛ بلكه رابطه انسانها با يكديگر نيز در شمار اهداف آن قرار دارد. از آنجا كه بخش گستردهاي از روابط انسانها در حوزه اقتصاد است، دين در اين باره نيز برنامه و روش ارائه داده است. اين انتظار از دين نه تنها دور و نابجا نيست، كه بخردانه مينمايد. بهراستي چگونه ميتوان پذيرفت كه دين درباره حوزه گستردهاي از زندگي؛ يعني توليد، توزيع و مصرف سكوت كند و رشته كلام را يكسره به دست بشر خاكي بسپرد؛ آن هم خاكياني كه «ظلوم» و «جهول» هستند و به علت تصادم منافع مصالح خويش را درنمييابند؟اين هم گفتني است كه رابطه انسانها با يكديگر در رابطه آنها با خدا نيز مؤثر است . . .
راه درمان فقر امام براي درمان فقر راه هاي مختلفي را عنوان مي كند، راه هاي كه عمدتا منشا از درون آدمي دارد عدم وجود تقوا، ايمان، اخلاق و معنويت ،غرور، حسادت و مسايلي از اين دست را باعث بروز فقر مي داند و با برطرف شدن آنها ، فقر نيز درمان مي يابد . . .
چند پيآمد روحي و رواني فقر در اولين نگاه، پديده فقر، خسارات و عوارض روحي، رواني، سياسي، اجتماعي، فرهنگي، اقتصادي بر روي روح و روان وشخصيت مردم و جايگاه حكومت در نظام جهاني مي گذارد كه عموما ، اين خسارت ها غير قابل جبران است .آنچه در اين مبحت برآن تكيه خواهيم كرد عوارض روحي و شخصيتي فقر بر روح و روان انسان است. انساني كه در دين اسلام از جايگاه رفيعي بهره مند است.امام علي عليه السلام مواردي را برمي شماردكه به چند مورد اشاره خواهيم داشت . . .
علل بروز فقر الف : شرايط حاكم بر جامعه يكي از مواردي كه باعث بروز فقر در اجتماع مي شود شرايط اجتماعي ، سياسي و فرهنگي موجود در جامعه است. اينكه چه كسي بر مردم حكومت مي كند؟ ميزان اهتمام حاكم در برقراري عدالت اجتماعي تا چه اندازه است؟ برخورد و عكس العمل مردم در برابر حاكم چگونه است؟ ميزان عمل به احكام اسلامي توسط حاكم و مردم تا چه اندازه است؟ نحوه عمل بزرگان جامعه در برابر مردم ، حضور جدي پرهيز كاران و دلسوزان دين و مواردي از اين دست، از مسايلي است كه در بروز زود هنگام فقر در جامعه مؤثر خواهد بود . . .
در لغت ، فقير، به معني مسكين و بيچيز وغني، مأخوذ از تازي و به معني توانگر و مالدار آمده است . در نهج البلاغه از انواع مختلف و معاني گوناكون فقر سخن به ميان رفته است كه مي توان به فقر اقتصادي، فقر مادي، فقر روحي، فقر علم و آگاهي، فقر ايدئولوژيكي فقر فرهنگي و... اشاره اي داشت كه به چند نمونه آن اشاره خواهيم داشت. سيره پيامبر و على(ع) و جمعى از بزرگان صحابه نيز بيشتر برگزيدن فقر و ترك تجمّلات دنيا بود، در حالى كه در سياستهاى كشورى و رعايت مصالح اجتماعى با اهل دنيا همكارى كرده و از جامعه و مردم كنارهگيرى نداشتند. امام براي درمان فقر راه هاي مختلفي را عنوان مي كند، راه هاي كه عمدتا منشا از درون آدمي دارد. عدم وجود تقوا، ايمان، اخلاق و معنويت و وجود غرور، حسادت و مسايلي از اين دست را باعث بروز فقر مي داند و با برطرف شدن آنها ، فقر نيز درمان مي يابد. امام علي عليه السلام زمينه ساز و علت بروز فقر را مسايلي چون ؛ شرايط حاكم بر اجتماع، زمامداران زراندوز ، خود را به فقيري زدن ، چپاول معاش فقير، ولخرجي ، حكت خداوند، تصميم هاي بد و فخر فروشي مي داند . براي از بين رفتن فقر نيز راه هاي ويژه اي را بر شمرده و به مردم توصيه مي كند . . .
3- چند نكته راجع به سیره عملی امیر المؤمنین در برخورد با بیت المال
1-3سهم سرانه از بیت المال : امام علی (ع) در تقسیم بیت المال ترجیح و تفاضلی میان احاد مردم قائل نبود و درآمد بیت المال را به طور مساوی میان آنها تقسیم می نمود ، سهمی كه امام از این ناحیه برای خود در نظر گرفته بود همانند سهم بقیه مردم بود و در بیشتر اوقات به نفع نیازمندان از آن صرف نظر می نمود . پس از جنگ جمل وقتی كه امام بیت المال بصره را تقسیم كردند ،ابتدا برای نیز سهمی مانند دیگران قرار داد ولی بعداً همین سهم را هم به كسی كه نامش از دیوان افتاده بود بخشید (المفید – الجمل صفحات عمودی 215)
2-3مهجوری عدالت در عهد امیر المؤمنین : واژه عدالت و مساوات امروزه روز به عنوان بخشی از حقوق اجتماعی و مطالبات عموم افراد جامعه قرار گرفته است و اصولاً از بیان و شنیدن آن نه تنها كسی متعجب نخواهد شد ،بلكه مورد استقبال واقع می شود . چیزی كه در عصر امام (ع) اجرای آن برای جامعه اسلامی غیر منتظره و دشوار بود و بسیاری تاب تحمل آن را نداشتند در حدی كه وقتی ام هانی خواهر امیر المؤمنین (ع) متوجه شد كه سهم او از بیت المال برابر سهم كنیز عجمی اش مقرر شده با عصبانیت نزد امام رفت و به ایشان اعتراض كرد و امام نیز در پاسخ فرمود كه در قرآن برتری عرب را بر عجم ندیده است . (جعفریان – رسول – حیات فكری و سیاسی امامان شیعه)
و باز زمانیكهامام (ع) علل اعتراض طلحه و زبیر رااز ایشان سؤال فرمود اظهار داشتند ،كه تو حق ما را در تقسیم بیت المال با غیر ما مساوی قرار دادی ، امام در پاسخ فرمودند این شیوه رسول خدا (ص) بود كه حكم قرآن نیز هم این است . رسول خدا (ص) كسانیكه در راه خدا با جان و مال جنگیده بودند در تقسیم بیت المال با دیگران مساوی قرار داد. (ابن ابی الحدید ،شرح نهج البلاغه . صص 42-41)
3-3ریشه یابی بیمه های اجتماعی در سیره امام علی (ع)
توجا امام به حقوقی كه كمتر به چشم جامعه می آمد خود داستانی شیرین و دلنشین است . امام (ع) همواره توجهشان به همه شئون حكومت بود و كمتر موضوعی از چشم ایشان مغفول می ماند . حر عاملی در وسابل شیعه می فرماید در زمان حكومت آن حضرت ضیرمردی با چشمانی نابینا به تكدی گری مشفول بود ، امام از حال او ضرسید گفتند : مردی نصرانی است كه درخشندگی رجوانی در دوایر حكومتی مشغول خدمت بوده است ،امام سخت متأثر شدند و فرمودند در روزگار جوانی او را به كار گماشتید و چون پیر و عاجز شد از حق خویش محرومش ساختید ،سپس به خازن بیت المال دستور داد ،تا امور معیشت او را از صندوق دارایی عمومی بپردازد (حر عاملیمحمد ابن حسین ، وسائل شیعه جریان 15/65)
4-3دقت امیر المؤمنین در مصرف بیت المال
به امام علی (ع) در زمان حكومتشان پیشنهاد كردند به كسانیكه احتمال می رود به معاویه ملحق شوند كمی از بیت المال را بدهد تا مدتی دلگرم شوند و امام را تنها نگذارند ،امام (ع) در پاسخ فرمودند كه باید به منبع تغذیه می گویید پیروزی را با ستم كردن بدست بیاوریم ؟!به خدا سوگند تا زمانیكه خورشید می درخشد و ستاره ای در آسمان سوسو می زند هرگز این را نمی كنم . به خدا سوگند اگر بیت المال برای منبع تغذیه بود ،انصاف و مساوات و عدالت را میان مردم رعایت می كردم ،چه رسد به این كه بیت المال ازآن مسلمانان است و منبع تغذیه اختیاری ندارم . (بهار الانوار، جلد 4، صفحات عمودی 321 مناقب)
و نكته آخر اینكه فضیل ابن جعد نقل می كند كه مهم ترین عاملی كه سبب شد عرب از حمایت علی (ع) دست بردارد ،مسائل مالی بود . زیرا امام (ع) رؤسا و بزرگان را بر مردم عادی و عرب را بر عجم برتری نمی داد ، با رؤسا و بزرگان قبایل همانند پادشاهان و دیگر حاكمان رفتار نمی كرد و نمی كوشید آنها را با خود مایل سازد . و در یك كلام اهمیت حقوق مردم در نگاه امیر المؤمنین(ع) آنچنان جایگاه رفیعی داشت كه به تعبیر جرج جرداغ تمام وصایا و نامه های امام به والیان حول یك محور واحد بود و آن عدالت بود . و در ادامه می گوید عدالت ، تاكنونهیچ مدافع راستینی همچون علی (ع) را شاهد نبوده است، كسی كه به خدا سوگند می خورد كه اگر تمام جهان را به او ببخشند تا مگر پوست جویی را از دهان مورچه ای بگیرد هرگز چنین نخواهد كرد .
حكومت داري حضرت علي (ع) در تاريخ و نهج البلاغه با رويكرد اقتصادي
